پيامبر (ص) فرمودند: ماه مبارك به شما رو آورده است و در اين ماه شبی است كه برتر از هزار ماه است و هر كس از فيض شب قدر محروم گردد، از تمام خيرات بی نصيب مانده است و محروم نمی ماند از بركات شب قدر، مگر كسی كه خويشتن را محروم كرده است.
انس با قرآن :: جلد چهارم :: درس شانزدهم

درس شانزدهم

درس: شانزدهم
موضوع: نشانه‌هاي معرفت
وَهُو الَّذي َمدّ الاَرضَ وَ جَعَل فيِها رَواسِيَ وَ انهراَ وَ مِن كُلّ الّثمرات جَعَل فِيها زَوجَين اثِنيْن يُغشِي اليَّل النَّهاَر اِنَّ فِي ذَلك لايتٌ ِلِقوم يتَفَكَّرون * رعد/3
اوست خدائي كه زمين را گسترانيدو در آن كوه‌ها و نهرها قرار داد و از هر ميوه اي دو جفت در آن قرار داد. او روز را با شب مي‌پوشاند، همانادر اين امور براي كساني كه مي‌انديشند نشانه‌هاي است.
واژه‌ها
مَدَّ: كشيدن،گستراندن و پهن كردن، گستراندن زمين به نحوي است كه بتوان در آن زندگي كرد.
رَوَاسِي: جمع راسيه به معناي ثبوت است از اين رو به كوهها رواسي گويند چون ثابت و استوارند.
يغشي: از غشي به معناي پوشاندن چون با آمدن شب روز محو مي‌شود تعبير به پوشيده شدن روز توسط شب كرد.
پيام‌ها
1. گستردگي زمين،حكيمانه و با تدبير انجام گرفته است.
2. كوهها،منبع ذخيره آب و نهر‌ها وسيله ي توزيع آب هستند. 3. توالي شب و روز،عامل زندگي است.
4. جهان طبيعت،كلاس درس است.
اهميت تفكر
دقت و توجه درباره موجودات عالم و مطالعه در ساختار و لطافت وجودي آنها انسان را به حيرت وا مي‌دارد و درهاي شناخت و معرفت را به روي انسان باز مي‌كند. البته همان طور كه در آخر اين آيه فرمود: اين شناخت براي كساني حاصل مي‌شود كه اهل انديشه و تفكر باشند. و الا اگر انسان اهل تفكر نباشد هزاران آيت الهي را هر روز مي‌بيند و از كنار آنها به راحتي مي‌گذرد و هيچ معرفتي براي او حاصل نمي‌شود. و قرآن وقتي كه نشانه‌هاي معرفت را بيان مي‌كنددر پايان متذكر مي‌شود كه اين معارف براي كساني سودمند است كه اهل انديشه باشندو مي‌فرمايد: «اِنَّ فِي ذلك لآيه لِقوم يَتَفكرون؛(سوره نحل /آيه 11) همانا درآن آيتي است براي مردمي كه مي‌اند يشند».
در روايات اسلامي نيز تفكر از بزرگترين عبادات شمرده شده؛رسول خدا ارزش تفكر يك ساعت را از عبادت يك سال مهمتر مي‌داند و مي‌فرمايد: «تَفَكُّر سَاعَه اَفْضَل مِِنْ عِبِاَدَتِ سَنَه؛ تفكر يك ساعت از عبادت يك سال بهتر است». در حالات امام سجاد نقل مي‌كنند كه قصد گرفتن وضو داشت، دستش را در آب برد تا وضو بگير د آنگاه، نگاه به آسمان و ماه و ستارگان كرد و محو تفكر در خلقت آنها شد تا اينكه صبح شده و هنوز دست حضرت در آب بود.
مشو محبوس اركان و طبايع برون آي و نظر كن در صنايع
تفكر كن تو در خلق سماوات كه تا ممدوح حق گردي درآيات
تفكر رفتن از باطل سوي حق به جزو اندر بديدن كل مطلق
دلي كز معرفت نور و صفا ديد زهر چيزي كه ديد اول خدا ديد
عالم هستي همچون كتابي است
عالم آفرينش مانند يك كتابي است كه سراسر آن داراي حكمت و معارف بلند است كه هر كسي به اين كتاب به گونه اي مي‌نگرد و بهره ي هركس از اين كتاب به ميزان ميزان مطالعه اي است كه در آن مي‌نمايد.
اگر كسي به اين كتاب يك نگاه سطحي نمايد به اين نتيجه مي‌رسد كه اين كتاب نويسنده اي دارد ولي اگر كسي اهل انديشه و تفكر باشد و تمامي اين كتاب را با دقت مطالعه كند تك تك كلمات و حروف اين كتاب براي او داراي آيت و نشانه اي از نويسنده خواهد بود و اين عالم نيز يك كتاب پر رمزو رازي است كه تمامي نوشته‌هاي آن سرچشمه معرفت است براي كسي كه به مطالعه دقيق آن بپردازد؛كه نمونه اي از اين معارف در اين آيه آمده است.
اين آيه چند نشانه از آيات الهي را بيان نموده است كه با تفكر در آنها چشمه‌هاي معرفت براي ما گشوده مي‌شود.
اول: گسترش زمين و وجود كوهها در آن،كه با عث حفظ تعادل زمين و عامل ثبات آن شده است؛ كه اگر تمام زمين مسطح بود زندگي در آن امكان نداشت.
كوهها منبع ذخيره آب و نهرها وسيله ي توزيع آب هستند و هر دوي اينها زمينه ساز زندگي انسانها مي‌باشند؛مي فرمايد:
«مَدَّ الارْض وَ جَعَلَ فيها رَواِسيَ وَ انهارا؛ زمين را گستراند و در آن كوهها و رود‌ها قرار داد».
اينكه مي‌فرمايد : زمين را گسترش داد معلوم مي‌شود زمين ابتداَ گسترده نبود خداوند آن را گسترش داد.
در روايات به«دَحْوُ اَلارْض» كه بيرون كشيدن زمين از زير آب است تعبير شده كه ممكن است اين آيه اشاره به آن باشد. اين احتمال با نظريه زمين شناسان كه مي‌گويند: زمين ابتدا در زير آب قرار داشته، مطابقت دارد.
در اين آيه نشانه‌هاي معرفت به ترتيب بيان شده ابتدا مي‌فرمايد: زمين را گسترده كرد جون اگر زمين گسترده نمي‌شد انسان و حيوان نمي‌توانستند در آن زندگي كنند و اگر يكسره گسترده بود و كوهها نبودند باز هم صلاحيت براي زندگي نداشت چون آبهايي كه در آن ذخيره شده بر سطح آن جريان نمي‌يافت.
سيستم آبياري زمين بوسيله كوهها و ارتباط كوهها با نهرها بسيار جالب است؛ زيرا بسياري از كوههاي روي زمين آبهائي را كه به صورت ذوب در آمده در قلّه خود يا در شكافهاي دره هايشان ذخيره مي‌كنند كه تدريجاَ آب مي‌شوند و به حكم قانون جاذبه از مناطق مر تفع تر به سوي مناطق پست و گسترده،روان مي‌گرداند و بي آنكه نياز به نيروي ديگري باشد در تمام مدت سال به طور طبيعي بسياري از زمينها را آبياري و سيراب مي‌كنند.
دوم: زوجيت در نظام آفرينش و نظام هستي است كه مي‌فرمايد: «وَ جَعل فيها زَوجين اِثنين» كه اين زوجيت اعم از گياهان و جانداران مراد است؛ و اگر زوجيت نبود موجودات دوام و بقا نمي‌يافتند؛ و نسل آنها منقرض مي‌شد. بنابراين در همه چيز اين زوجيت و نر و ماده بودن وجود دارد و قرآن كريم در جاهاي ديگر اينها را بيان نموده است.
زوجيت در نظام هستي
زوجيت در تمام نظام هستي اعم از انسان،حيوان وگياه حكمفرماست،كه از نشانه‌هاي قدرت و عظمت خداوند است كه مطالعه و دقّت در آنها بر معرفت انسان مي‌افزايد، و از نشانه‌هاي معرفت بخش آيات الهي است. اين زوجيت در آيات مختلف مطرح گرديده است.
زوجيت در
نباتات: : «وَ َانْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ» (سوره حج/آيه 5)
حيوانات: «وَ مِِنَ الانْعَامِ ِاَزْواجًا» (سوره شوري /آيه 11)
انسان‌ها «خَلَق لَكم مِن اَنفُسِكُم ازواجا» (سوره روم /آيه 21)
همه چيز: «وَ مِنْ كُلِّ شَيٍّ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ» (سوره ذاريات/آيه 49)
سوم: توالي شب و روز كه مي‌فرمايد: «يُغْشٍِي الَّيْلَ النَّهَارَ». (سوره يونس /آيه67)
«اِغْشَاء» به معناي پوشانيدن و ساتر قرار دادن است به وسيله شب، روز را بو سيله شب مي‌پوشاند. اين هم يكي ديگر ازآيات و نشانه‌هاي الهي است كه تفكر در آن راه معرفت به سوي خداوند را براي انسان هموار مي‌سازد .
اگر هميشه روز يا هميشه شب بود چه مي‌شد؟
فوائد شب و روز
الف-شب مايه آرا مش و روز براي ديدن.
مي فرمايد: «اِنّاَ جَعَلْنَا الَّيلَ لِِتَسْكُنوُا فِيْه ِوَ النَّهَارَ مُبْصِراً اِِنَّ فِي ذَلِكَ لايَاتٍ لِِقَوْم يُؤْمِنُونَ؛ ما شب را پديد آورديم تا در آن آرام گيرند و روز را روشنگر و نمايانگر ساختيم بي گمان در آن براي مردمي كه بگروند آيتها باشد».
آري شب را مايه سكونت انسانها و روز را مايه ديدن آنان قرار داد تا بتوانند انواع حركات و آمد و شدها را براي كسب مواد حيات و اصلاح شئون معاش انجام دهند زيرا زندگي بشري بگونه اي است كه تنها با حركت و يا تنها با سكون تمام نمي‌شود،بدين جهت خداي سبحان امر او را در اين باب با ظلمت شب و روشني روز تدبير كرد. شب را ظلماني كرد تا مردم مجبور شوند دست از كار كشيده خستگي و رنج روز را با استراحت و با انس با زن و فرزند و بهره مندي از آنچه از راه كسب روزانه بدست آورده اند بر طرف ساخته و با خوابيدن تجديد قوا كنند و روشني روز كه وسيله ديدن اشيا و اشتياق به آنها ست به طلب آن اشياء برخيزند.
ب-شب لباس وپوشش،روز كار و كوشش
مي فرمايد: «وَ هُوَالَّذي جَعَلَ لَكُمُ الليَّلَ لِِبَاسَاً وَ النَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهاَر نُشُوراً؛ (سوره فرقان/آيه47) و اوست آن كه شب را براي شما پوششي كرد و خواب را آسايشي و روز را براي برخواستن و جنب و جوش مجدد قرار داد».
تشبيه تاريكي شب به لباس در ستر و پوشاندن است؛ زيرا لباس بدن را مي‌پوشاند چنانچه تاريكي شب، اشيا را مي‌پوشاند. و خواب را راحتي براي بدن قرار داد تا با قطع كار و تلاش،آسايش يابد. روز را انتشار و پراكنده شدن در آن براي طلب معيشت گردانيد؛يا مقرر كرد روز را برانگيختن يعني شما را در روز از خواب غفلت برانگيخت مانند برانگيختن مردگان.
كه در اين صورت اشاره به اين است كه خواب و بيداري نمونه مردن و زنده شدن است،زيرا خواب مشابه مرگ است در قطع حيات و بيداري بعد از خواب مانند برانگيختن است در قيامت و «اَلنَّوْمُ اَخُ الْمَوْتِ»نيز به همين اشاره دارد. چنانچه پيامبر فرمود: قسم به خدايي كه مرا برانگيخت،مي ميريد؛چنانچه مي‌خوابيدوبرانگيخته مي‌شويد؛چنانچه بيدار مي‌شويد.
نشانه‌هاي ديگر
1.  خلقت آسمان و زمين.
«اِنَّ فِي خَلْقِِ الْسَّمَواتِ وَ الارْضِ. . . لآيَاتٌ لاوُلِي الالْبَاب؛ (آل‌عمران/190) همانا در خلقت آسمان‌ها و زمين. . . نشانه هايي است براي صاحبان خرد».
2.  اختلاف شب و روز.
«و َاخْتلافُِ الَّيلِ وَ النَّهار. . . لآياتٌ لقَِوم يَعْقِلوُن؛ (سوره بقره /آبه 164) همانا در آمد و شد شب و روز. . . نشانه هايي است براي كساني كه مي‌انديشند».
3.  خلقت انسان و ديگر موجودات.
«وَ فِِي خَلْقِكُم وَ مَا يَبُثُّّّ مِِنْ داَبَّه لآيَاتٌ لِقَوْمٍ يُوقنُِون؛ (سوره جاثيه/آيه 4) همانا در آفرينش شما و جنبندگاني كه مي‌پراكند نشانه هايي است براي كساني كه باور دارند».
خلاصه درس
قرآن كريم در اين آيه گسترده شدن، وجود كوهها، جاري شدن نهرها، زوجيت در موجودات و وجود شب و روز را از نشانه‌هاي معرفت و شناخت خداوند معرفي مي‌كند و اين نشانه‌ها در صورتي معرفت بخش است كه شخص اهل انديشه وتفكر باشد؛ از اين رو تفكر در اسلام از ارزش بسيار زيادي برخوردار است و بهترين عبادت و يك ساعت آن بهتر از عبادت يك سال شمرده شده است و عالم هستي همچون كتابي است كه بايد خوانده شود تا بتوان به رمز و راز آن پي برد.
سؤالات خود آموزي
چرا انديشيده وتفكر اينقدر اهميت دارد؟
چه چيزهاي ديگري مي‌تواند از نشانه‌هاي معرفت باشد؟
چگونه مي‌توان در عظمت خلقت انديشه كرد؟





  ارسال صفحه براي دوستان
چاپ صفحه چاپ صفحه

           جستجو
   پيوندها
   دفتر مقام معظم رهبري
   پايگاه درسهايي از قرآن
   پايگاه اطلاع رساني مهدويت
   پايگاه اينترنتي تبيان
   ستاد اقامه نماز
   وزارت آموزش و پرورش
   شبكه ملي مدارس ايران(رشد)
   دفتر رياست جمهوري
   مجلس شوراي اسلامي
   قوه قضاييه
سخن روز
ابتکارات آموزش و پرورش در برنامه درسهایی از قرآن (1396/2/18)
فصل های کتاب انتخابات (1396/1/30)
بسیج و فرهنگ بسیجی در فرهنگ قرآن (1395/9/7)
مقاله آقای شیرازی (1395/8/4)
عنوان مقاله هرگاه که درون خویش را از خود تهی یافتی و بیرون را از خدا قرآن بخوان به قلم آقای شیرازی (1395/8/4)

اين سايت متعلق به مؤسسه ترويج فرهنگ قرآني مي‌باشد"
www.TarvijeQuran.com